Pijn begrijpen bij endo

Van Stress tot Steun: De Invloed van Omgeving en Emoties op Endometriose

Pijn bij endometriose is veel meer dan alleen een lichamelijk signaal. Pijn ontstaat in een samenspel van lichaam, emoties, gedachten en de wereld om je heen. Dat maakt jouw pijn niet minder echt. Het laat juist zien waarom endometriosepijn zo intens, ingewikkeld en uitputtend kan zijn. 

Volgens psychologen is pijn een “biopsychosociaal" proces: dit betekent dat er 3 “lagen” zijn die pijn kunnen verklaren – lichaam, mentale staat en omgeving¹. 

1. Biologisch – jouw lichaam, ontsteking en medicatiegebruik 
2. Psychologisch – jouw gedachten, emoties en stress 
3. Sociaal – steun van anderen, verwachtingen en taboes 

Endometriose is voor iedereen anders en kent uiteenlopende symptomen. Meestal ervaren mensen pijn in het bekken; daarop zullen we ons in deze tekst richten. Het biopsychosociaal model is echter ook toepasbaar op andere symptomen of ziektes zoals adenomyose. 

Hier beginnen we met de biologische laag. Pijn is in essentie een beschermingsreactie van het lichaam. Als er schade is, of als die kan ontstaan, sturen de zenuwen een signaal naar de hersenen. Zo waarschuwt het lichaam: er is iets mis, let op! 

Bij endometriose ontstaan ontstekingen omdat het immuunsysteem geactiveerd is, er verklevingen en littekenvorming is en lokale bloedingen niet afgevoerd kunnen worden. Ontstoken weefsel is gevoeliger dan gezond weefsel en reageert sneller op pijn². Daardoor worden pijnsignalen sneller en sterker naar de hersenen gestuurd.  

Als pijn lange tijd aanwezig is, zoals bij endometriose, kan het zenuwstelsel extra gevoelig worden³. Artsen noemen dit “sensitisatie”. Het pijnsysteem is heel scherp afgesteld en signalen komen sneller binnen en worden sterker ervaren. Dit kan onder andere ook verklaren waarom sommige mensen met endometriose ook buiten de menstruatiepijn voelen⁴.  

Pijnmedicatie werkt voor sommige mensen met endometriose omdat het ontsteking en pijnsignalen kan verminderen.   

Tot slot kijken we naar de sociale factoren. Hierbij gaat het niet om de ziekte zelf, maar om de mensen en situaties om je heen.  

Begrip van familie, vrienden, collega’s en zorgverleners is heel belangrijk. Als mensen je klachten serieus nemen, je steunen, naar je luisteren, kun je je minder alleen voelen. Dit kan helpen om beter met pijn om te gaan. Aan de andere kant kan je niet begrepen voelen of niet serieus genomen worden door je omgeving zorgen voor stress en negatieve gevoelens, zoals frustratie of schuldgevoelens⁸.  

Iedereen heeft verantwoordelijkheden bijvoorbeeld op werk, studie of thuis. Verwachtingen zoals altijd aanwezig moeten zijn, goed moeten presteren of geen pauze kunnen nemen, kunnen veel druk geven. Als er weinig ruimte is voor rust, flexibiliteit of aanpassingen kan dit stress verhogen en klachten verergeren. Duidelijke communicatie over je situatie en je grenzen kan helpen. Door uit te leggen wat endometriose is en wat je nodig hebt, kunnen anderen beter begrijpen waarom je soms rust nodig hebt of plannen moet aanpassen.  

Endometriose gaat vaak over menstruatie, pijn of seksualiteit. Dit zijn onderwerpen waar nog veel schaamte of taboe op rust in onze maatschappij. Dit maakt de ervaring van endometriose moeilijker. Hierdoor is er ook niet veel kennis over endometriose, durven sommige mensen hun klachten niet te delen of pas laat hulp te zoeken. Door erover te praten, kan het begrip groeien en wordt het makkelijker om steun en passende hulp te krijgen9.  

Het biopsychosociaal model laat zien dat endometriose op meerdere niveaus beïnvloed wordt. Verlichting ontstaat vaak wanneer je aandacht hebt voor alle drie lagen. In het volgende deel vind je praktische tips voor de biologische, psychologische en sociale laag. Iedereen is anders, en wat voor de ene persoon goed werkt, werkt misschien helemaal niet voor een ander. Je kunt zelf de tips uitproberen en kijken wat goed bij jou past.  

Lichamelijk niveau:  

• Beweging: Bijvoorbeeld wandelen, zwemmen, yoga of lichte stretches om spieren te ontspannen en de bloedcirculatie te verbeteren. Op dagen dat je je goed voelt, kun je ambitieuzer zijn en jezelf meer uitdagen. Op moeilijke dagen is het juist heel belangrijk om naar je lichaam te luisteren en te stoppen of je training te verminderen als dat nodig is.  

• Slaap en rust: Regelmatige slaaptijden en korte rustmomenten overdag kunnen je herstel ondersteunen. Juist op drukke dagen kan het heel moeilijk zijn om even tijd voor jezelf te nemen. Maar dat zijn vaak precies de momenten waarop rust het meest nodig is. 

• Warmte: Veel mensen gebruiken warmtekussens of nemen een warme douche of een warm bad. Warmte kan je spieren en zenuwstelsel ontspannen en pijn verminderen. Psychologisch geeft het ook een fijn gevoel van veiligheid en kan het stress verminderen.  

• Medicatie: Medicatie tegen pijn kan natuurlijk ook helpen om de pijn te verlichten. Het is belangrijk om medicatie altijd volgens het voorschrift van je arts te gebruiken.  

• Voeding: Er bestaat geen standaard dieet dat voor iedereen met endometriose werkt. Wel merken mensen dat aanpassingen in voeding hun klachten kunnen beïnvloeden. Vaak gaat het om voeding met weinig bewerking, minder suiker en minder cafeïne. Sommige mensen ervaren ook minder klachten bij het verminderen van zuivel of soja. Wat helpt verschilt per persoon. Meer over voeding vind je hier.

• TENS: TENS is een niet-medicamenteuze vorm van pijnbehandeling waarbij via elektroden op de huid kleine elektrische prikkels worden toegediend. Deze prikkels kunnen de pijnsignalen die via de zenuwen naar de hersenen worden geleid, onderdrukken. 

Mentaal niveau:  

• Ademhaling: Rustige ademhaling kan helpen om je lichaam tot rust te brengen. Adem langzaam in door je neus en adem langer uit dan in. Een langere uitademing kan het zenuwstelsel kalmeren en spierspanning verminderen. Dit kan vooral nuttig zijn bij pijn, stress of spanning in je buik en bekken.  

• Mindfulness of meditatie: Het doel van mindfulness en meditatie is niet om pijn weg te nemen, maar om er anders mee om te gaan. Er zijn veel korte en eenvoudige begeleide meditaties te vinden op YouTube. Ook een paar minuten per dag bijvoorbeeld als onderdeel van je slaaproutine kan al effect hebben. 

• Gedachten: Veel mensen met endometriose hebben negatieve gedachten over hun lichaam of hun klachten. Dat is heel begrijpelijk. Soms kan het helpen om even stil te staan bij je gedachten. Vraag jezelf af: zijn deze gedachten nuttig voor mij op dit moment? Neutrale of mildere gedachten kunnen helpen om beter met pijn om te gaan, bijvoorbeeld: “Ik ben niet schuldig aan mijn pijn.”, “het is oké om rust te nemen, mijn lichaam heeft dit nodig.” Het gaat niet om altijd positief denken, maar om vriendelijker over jezelf denken.  

• Therapie en begeleiding: Psychologische begeleiding kan helpen bij het omgaan met chronische pijn, onzekerheid en emoties. Een psycholoog of therapeut kan samen met jou kijken naar stress, gedachten en coping. Dit betekent niet dat de pijn “tussen je oren zit”, maar dat je extra ondersteuning krijgt bij het leven met endometriose. Het is goed een psycholoog te raadplegen wanneer je pijn, stress of negatieve gedachten je dagelijks leven beïnvloeden. Bijvoorbeeld als je constant gespannen, somber of angstig bent, moeite hebt met accepteren van je pijn, of je sociaal terugtrekt door schaamte.  

Sociaal niveau: 

• Steun van anderen: Mensen om je heen die naar je luisteren, je serieus nemen en je steunen, kunnen de last verlichten. Begrip en steun kunnen stress verminderen. Probeer met iemand over je endometriose te praten bij wie je je veilig voelt.  

• Actief zijn als je je goed voelt: op dagen dat je je beter voelt, kan het helpen om contact te hebben met anderen of iets sociaals te doen. Dit kan je “sociale batterij” weer opladen en kan stress verminderen. Praat over je endometriose met imand bij wie je je veilig voelt.  

• Steun van lotgenoten: Zoek contact met andere mensen met endometriose, bijvoorbeeld door evenementen van de Endometriose Stichting. Lotgenoten herkennen je ervaringen en kunnen praktische tips en emotionele steun bieden. Zo voel je je minder alleen.  

• Geef aan wat je nodig hebt: Op werk, school of in andere situaties is het belangrijk om te zeggen wat je nodig hebt om je klachten beter te kunnen hanteren. Denk aan flexibele tijden, een extra pauze of de mogelijkheid om afspraken te verplaatsen. Duidelijke communicatie kan helpen om je grenzen te zetten en overbelasting te voorkomen.  

Referenties

1. “What Is the Bio-Psycho-Social Model of Pain?” European Pain Federation, https://europeanpainfederation.eu/what-is-the-bio-psycho-social-model-of-pain/. Accessed 2 Jan. 2026.
2.  Maddern, J., Grundy, L., Castro, J., & Brierley, S. M. (2020). Pain in Endometriosis. Frontiers in Cellular Neuroscience, 14. https://doi.org/10.3389/fncel.2020.590823
3.  Zheng, P., Zhang, W., Leng, J., & Lang, J. (2019). Research on central sensitization of endometriosis-associated pain: a systematic review of the literature. Journal of Pain Research, 12, 1447–1456. https://doi.org/10.2147/JPR.S197667
4. Stratton, P., & Berkley, K. J. (2011). Chronic pelvic pain and endometriosis: translational evidence of the relationship and implications. Human Reproduction Update, 17(3), 327–346. https://doi.org/10.1093/humupd/dmq050
5.  Wiech, Katja, and Irene Tracey. “The Influence of Negative Emotions on Pain: Behavioral Effects and Neural Mechanisms.” NeuroImage, vol. 47, no. 3, Sept. 2009, pp. 987–94. DOI.org (Crossref), https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2009.05.059.
6. Endometriosis and Stress: The Link Explained and How to Manage It. 30 Nov. 2023, https://www.medicalnewstoday.com/articles/endometriosis-and-stress.
7. https://www.apa.org/topics/stress/body. Accessed 2 Jan. 2026.
8. Calvi, Catherine, et al. “Loneliness and Perceived Social Support in Endometriosis: The Roles of Body Image Disturbance and Anticipated Stigma.” International Journal of Behavioral Medicine, vol. 31, no. 3, June 2024, pp. 433–44. DOI.org (Crossref), https://doi.org/10.1007/s12529-023-10230-w.
9. Kocas, H. Deniz, et al. “Stigma and Mental Health in Endometriosis.” European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology: X, vol. 19, Sept. 2023, p. 100228. DOI.org (Crossref), https://doi.org/10.1016/j.eurox.2023.100228.

Geschreven door:

Natascha Storf

MSc Gezondheids- en Medische Psychologie